Appellaties
Een appellatie (afgeleid uit het Frans, appellation – Italiaans : denominazione) is een geografisch afgebakend wijngebied waarin regels gelden op het vlak van druivenrassen, oogstrendement, alcoholgehalte, snoei- en teeltmethodes, wijnbereiding, enzovoorts. Alleen de wijnen die binnen dit gebied gemaakt worden met binnen dit gebied geteelde druiven, die voldoen aan de regels en goedgekeurd worden door een lokale autoriteit, krijgen het recht op de bijhorende classificatie, in Italië bijvoorbeeld DOC of DOCG. Andere benamingen voor appellatie zijn oorsprongsbenaming en denominatie. In dit werk worden die begrippen door elkaar gebruikt.
Er zijn grote en kleine appellaties. Kleine appellaties ontstaan op plekken waar er grote geologische variaties zijn en waar wijnmakers overtuigd zijn van de allesbepalende invloed van precies die ligging en precies die bodem van de wijngaard op de kwaliteit en het karakter van de wijn. Er is echter nog een ander motief om kleine appellaties af te bakenen, en dat is prijsvorming. Het is geweten dat schaarste tot hogere prijzen leidt. Het hoeft dus niet te verwonderen dat wijnen uit kleine appellaties vaak duur tot peperduur zijn.
De classificatie van Italiaanse wijnen – Italiaanse benamingen
De Europese wetgevers leggen aan de deelstaten voor de wijnproductie een classificatiesysteem op, een kader waarbinnen de deelstaten de vrijheid hebben eigen accenten aan te brengen. Voor elke fles heeft de producent de keuze tussen het Europese systeem en de classificatie van het eigen land.
Aan elke wijn wordt een ‘kwaliteitsniveau’ toegekend, op basis van prestige, historisch belang, te behalen normen in de wijngaard en bij de vinificatie, en andere factoren.
De indeling in Italië is [1]:
| DOCG (sinds 1992) | Denominazione d’Origine Controllata e Garantita | 78 appellaties |
| DOC (sinds 1963) | Denominazione d’Origine Controllata | 343 appellaties |
| IGT (sinds 1992) | Indicazione Geografica Tipica | 124 appellaties |
| Vino, VdT | Vino, Vino da Tavola |
Visueel wordt de classificatie voorgesteld als een piramide (zie verder), ter indicatie dat er aan de top véél minder wijnen staan dan de grote plas onderaan aan de basis. Over het algemeen geldt: hoe hoger in de piramide, hoe strenger de productie-eisen. (Of dat altijd tot een betere kwaliteit leidt is in vraag te stellen, daar komen we nog op terug).
In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Bordeaux in Frankrijk ontstond de eerste classificatie voor Italiaanse wijnen met de introductie van de DOC relatief laat (1963). In 1992 kwam er een grote aanpassing met enerzijds de afsplitsing van het topje van de piramide als DOCG, tegelijkertijd werd ‘onder’ de DOC de categorie IGT toegevoegd.
De Europese indeling
Opvallend is dat Italië ten opzichte van de Europese indeling het in Italië historische onderscheid aanhoudt tussen DOC en DOCG, die in Europa samen de categorie DOP vormen (Denominazione d’Origine Protetta). Het is gewoon ondenkbaar dat een Brunello zich op het lager geachte niveau van een DOC wijn zou inschalen, dus gebruikt zeker op dat niveau gewoon iedereen de Italiaanse benaming DOCG. In de praktijk is er in Italië wel regelmatig verwijzing naar de IGP classificatie in plaats van IGT, een enkele wijnboer gebruikt DOP in plaats van DOC (zoals hierboven aangegeven géén enkele in plaats van DOCG).
In het Nederlands[2] heten de Europese categorieën overigens:
| Italiaans | Nederlands | ||
| DOP | Denominazione d’Origine Protetta | BOB | Beschermde Oorsprongs Benaming |
| IGP | Indicazione Geografica Protetta | BGA | Beschermde Geografische Aanduiding |
Bron: Quattrocalici
Classificatie versus kwaliteit
Voorheen citeerde ik: “Aan elke wijn wordt een ‘kwaliteitsniveau’ toegekend, op basis van prestige, historisch belang, te behalen normen in de wijngaard en bij de vinificatie, en andere factoren”. Lees dit zinnetje nog maar eens goed. Er is weinig garantie dat de genoemde criteria echt ook leiden tot kwaliteit in het glas.
Tot de Italiaanse DOCG behoren enerzijds de meest historische en traditionele wijngebieden, met heel erg beschermende regels. Zo mag een Brunello DOCG volgens de regeltjes enkel gemaakt zijn met sangiovese grosso druiven[3], die lokaal brunello worden genoemd. Anderzijds zijn er na 1992 diverse appellaties tot de DOCG toegetreden, op basis van de introductie van gelijkaardige strenge productie- en controleregels, en in dit geval ook wel op basis van kwaliteitskenmerken. Als we een voorbeeld mogen geven uit Piemonte: na een evolutie van Barbera d’Asti DOC over Barbera d’Asti Superiore DOC en Barbera d’Asti Riserva DOC werden de beste wijnen uit de streek rond Nizza Monferrato in 2017 opgewaardeerd tot kortweg Nizza DOCG. Gezegd moet worden dat in deze natuurlijk ook politiek nooit ver weg is: hoe actievere het lokale consortium, hoe groter de kans op een gunstig resultaat[4].
De categorie IGT (vergelijkbaar met de VDQS in Frankrijk) is in Italië, een geval apart. Deze categorie werd ingevoerd om creatieve Italianen véél meer vrijheid te geven dan in de DOCG of DOC, om hen toe te laten te experimenteren. Ik simplificeer wel eens door te zeggen dat 85% van wat er op het etiket staat wààr moet zijn (of dat het de Italianen officieel toelaat om voor 15% te liegen – ik laat de keuze aan de lezer).
En óf ze van die vrijheid houden: gebruik van andere (internationale) druiven en nieuwe blends, experimenten in de wijngaard en aangepaste vinificatietechnieken, testen met andere houtlagering, enz. We weerhouden ons van generaliseren, maar het is geweten dat IGT wijnen in de praktijk van betere kwaliteit kunnen zijn dan DOC of zelfs DOCG wijnen. Niet te vergeten: tot deze categorie behoren bijvoorbeeld ook de zogenaamde Super Tuscan wijnen.
Tot slot iets over de prijs van de wijn. Die volgt over het algemeen eerder de kwaliteit van de wijn dan de kwalificatie. Zo zijn er, nogmaals, IGT wijnen (en hier en daar zelfs een niet-gekwalificeerde wijn, gemaakt door koppigaards die zich zelfs niet aan de regels van de IGT wensen te houden) die een veelvoud kosten van DOC of DOCG wijnen, al zorgt voornamelijk prestige ervoor dat wijnen uit de DOCG klasse soms aantoonbaar overpriced zijn.
Verschillen per regio
Voor beginnende wijnliefhebbers is wellicht ook volgend tabelletje interessant:
| Regio | DOCG | DOC | IGT | Volume |
| Piemonte | 19 | 41 | – | 4 % |
| Toscana | 11 | 41 | 6 | 5 % |
| Veneto | 14 | 29 | 10 | 22 % |
| Puglia | 4 | 28 | 6 | 20 % |
| Lazio | 3 | 27 | 6 | |
| Sicilia | 1 | 23 | 7 | 11 % |
| Lombardia | 5 | 21 | 15 | |
| Emilia-Romagna | 2 | 19 | 9 | 11 % |
| Sardegna | 1 | 17 | 15 | |
| Marche | 5 | 15 | 1 | |
| Campania | 4 | 15 | 10 | |
| Umbria | 2 | 13 | 6 | |
| Friuli-Venezia Giulia | 4 | 12 | 3 | 4 % |
| Calabria | – | 9 | 10 | |
| Trentino-Alto AdigE | – | 9 | 4 | |
| Liguria | – | 8 | 4 | |
| Abruzzo | 2 | 7 | 9 | 6 % |
| Basilicata | 1 | 4 | 1 | |
| Molise | – | 4 | 2 | |
| Valle d’Aosta | – | 1 | – | |
| 78 | 343 | 124 |
We lezen met u mee:
- Piemonte en Toscana zijn, gevolgd door Veneto als goede derde, de belangrijkste/meest historische Italiaanse wijnregio’s, en dat is ook voor u wellicht geen verrassing. Zij zijn verantwoordelijk voor 1/3 van de DOC’s en méér dan de helft van de DOCG’s.
- Daarna volgt een peletonnetje van een regio of 10 die elkaar relatief dicht benaderen
- Zéér opvallend is dat Piemonte géén IGT’s toelaat. Quasi de hele productie zit in een strenger keurslijf van DOCG’s en DOC’s. Gevolg is dat er al sneller niet geclassificeerde wijnen op de prijslijsten staan (als Vino, Vino da Tavola).
- Helemaal terzijde: als we kijken naar de hoeveelheden geproduceerde wijn per regio zien we een héél ander beeld (kolom 4).
- Veneto en Puglia vormen duidelijk de “wijnschuur” van Italië. Met Sicilia en Emilia-Romagna er nog bij vertegenwoordigen de vier regio’s samen 2/3 van de Italiaanse wijnproductie;
- Piemonte en Toscana zijn in volume slechts “bescheiden” producenten.
Conclusie
Omdat er géén één-op-één relatie is tussen de classificatie van een appellatie en de kwaliteit (en nog veel minder voor de classificatie van een individuele wijn) spreken wij (ik) in het kader van dit hoofdstuk steeds van een classificatiesysteem, en NIET van een kwaliteitspiramide.
E.e.a. versterkt nog maar eens ons motto: beoordeel een wijn op de inhoud van de fles, niet op het etiket. Het etiket geeft een indicatie, maar ook niet meer dan dat. Laten we er ons niet te zeer door beïnvloeden, laat staan intimideren. Heb de durf om onafhankelijk en onbevooroordeeld te oordelen. Moeilijk, maar het kan.
Wat wél zin heeft is het vergelijken van wijnen binnen éénzelfde appellatie (en dus per definitie met dezelfde classificatie). Om bij voorgaand voorbeeld te blijven: proef eens 20 Brunello’s naast elkaar, je mag er zeker van zijn dat je (grote) kwaliteitsverschillen zal opmerken. En zelfs zonder het weer over Chianti[5] te hebben: zelfs de classificatie DOCG garandeert qua kwaliteit “juust niks”.
[1] De classificaties van appellaties zijn steeds in beweging, vele appellaties streven een hogere categorie na. De geciteerde aantallen betreffen de stand van zaken in 2024.
[2] Zie de website van de Vlaamse overheid https://lv.vlaanderen.be/landbouwbeleid/kwaliteitssystemen/beschermde-oorsprongsbenamingen-bob-en-beschermde-geografische
[3] Het is maar de vraag of deze regels in de praktijk steeds worden opgevolgd. Zie ook Schandalen, roddels, gevechten en een beetje commedia dell’arte
[4] Toevallig is de voormalige voorzitter van het consortium die dit huzarenstukje klaarspeelde een goede vriend.
[5] Onze excuses aan alle Chianti producenten, hun appellatie is slechts een toevallig slachtoffer.
VinoVita.InfO 